Ikinci Dunya Savasi sonrasi dunya Dogu ve Bati olarak tehlikeli bir bolunmeye gitmisti. Bu iki kutuplu dunya pek cok defa nukleer savas esiginden donmustu.

Bu senelerde, Amerikalilarin nukleer bir savastan baska, ikinci bir korkulari daha vardi ve bu sefer dusman uzakta degil, icerde idi.

Bu dusman kisaca “Polio” denilen Poliomiyelit ( veya Cocuk Felci) hastaligi idi.
Bilim adamlari bu hastaligin etkeninin diski ile bulasan bir virus oldugunu 1930 lardan beri biliyorlardi.

Salgin Hastaliklar uzmanlari, salgin basladiginda, yuzme havuzlarini, sinema ve halkin toplu halde bulundugu mahalleri kapatarak, salgini onleyebileceklerini umit ediyorlardi.

Bu virus, merkezi sinir sistemine saldiriyor, kurbanini sakat birakiyor veya olduruyordu.
1950lerin baslarinda, Amerika da Polio hastaligina karsi asi gelistirmek icin yapilan calismalar hiz kazanmisti.

Pittsburg Universitesi’nden; Jones E. Salk ve Cincinnati Universitesi’nden Albert B. Sabin, “National Foundation for Infantile Paralysis” (simdiki adi ile March of Dimes Foundation) ‘in destekledigi 1 duzine arastirmacidan en onde gelen iki isimdi. ,

1955’de ulke capinda 2 milyon okul cocugunda asi sonrasinda, yapilan testler sonucunda, Salk asisi Amerikan hukumetinin onay verdigi ilk “Cocuk Felci Asisi” oldu. Salk, aninda bir kahraman ve en unlu bilim adami unvanini almasina ragmen, Sabin daha ustun olduguna inandigi kendi asisi uzerindeki calismalarina devam etti.

Her iki asi da Polio’ya karsi korunma sagliyorsa da, etki mekanizmalari farkli idi. Salk asisi; Formalin ile inaktive edilmis (őlű) Poliovirusleri ihtiva ediyordu. Sabin, zayiflatilmis ama hala aktif olan Polioviruslerin, őlű-virus asisindan daha etkili olacagini ve hayat boyu bagisiklik kazandiracagini dusunuyordu.

Canli virus asisi ayrica asilanan cocuklarin diskilari ile etrafa bulasiyor, asi olmamis cocuklara da bulasarak asi olmuslar gibi etkili oluyordu. En muhimi, Salk asisinin igne ile uygulanmasina mukabil, Sabin asisi dogrudan agiza damlatilarak uygulaniyordu. Bu sekilde onbinlerce, hatta milyonlarca cocuk cok kisa zamanda cok ucuza ve igne korkusu olmadan asilanabiliyorlardi.

Butun bu sebeplerle Sabin kendi asisinin sadece hastaligi kontrol altina alacagini degil, bu hastaligi yeryuzunden silebilecegini dusunuyordu.

Salk ve Sabin; Rus-Yahudi kokenli olmalarina, ayni fonlardan yararlanmalarina ve ayni dusmana karsi savasmalarina ragmen birbirlerini sevmezlerdi. 1955’e gelindiginde, Sabin 3 farkli Poliovirus tesbit etmis ve asilarinda bu virusleri kullanmisti. Asi kullanima hazirdi ama Amerikan hukumetinden onay alabilmesi icin gerekli 2 milyon okul cocugunu nereden bulacakti?

Butun cocuklar, Salk asisi ile asili idi. 1950’nin ortalarinda, Sabin asisini yuzlerce gonullu uzerinde denemisti. Bunlar, Chillicontha hapishanesindeki genc eriskinler, kendisi, esi, iki kizi, komsulari ve arkadaslari idi.

Asinin etkili ve emniyetli oldugunun isbati icin, boyle yuzlerce hatta binlerce degil, milyonlarca bireye ihtiyac vardi.

Bu arada Sovyetler Birliginde, Polio vakalarinda ani bir artis vardi. Stalin’in diktatorlugu zamaninda ilgili makamlar, bu “isci cennetinde” Polio’nun bir problem oldugunu inkar ediyorlardi.

Sadece Moskova ve Minsk gibi sehirlerde degil, Sibirya’nin kalabalik bolgelerinde bile salginlar basladiginda bu yalanlar, resmi propaganda halini almisti. 1953 de Stalin őldűgűnde yerine gecenler daha ilimli kimseler olduklarindan, bu devamli artis gosteren Polio vakalarina karsi kendi ilim adamlarini, sinir disindan bile yardim almalari icin gorevlendirdiler.

Ocak 1956’da , her iki hukumetin de sessiz onaylari ile; Anatoli Smorodintsev, Mikhail P. Chumakov ve karisi Marina Voroshilova, basta Salk ve Sabin olmak uzere pek cok Amerikali ilim adami ile gorusmek uzere Amerika’ya gittiler. O senelerde, soguk savas nedeni ile bu seyahat, savas taraftarlari tarafindan golgelendirilmisti. Ruslara bir sehirden digerine ucak ile degil, tren ile gitmelerine musade edildi.

Amerikalilar da, bu bilim adamlarindan en azindan birinin KGB ajani oldugu inanci vardi. Her ne kadar iki tarafta bu seyahati basarili gormedilerse de, cok kiymetli bilgi alis-verisleri basarilmisti.
Haziran 1956’da Sabin, Rusya’ya gitti ve Chumakov, Voroshilova ve Smorodintsev basta olmak uzere diger kilit ilim adamlari ile gorusmeler yapti. Her nekadar, bu gezi hem Salk, hem Sabin’e beraberce teklif edilmis isede, giden Sabin olmustu. Salk, FBI’in kendisini Ruslarla isbirlikciligi ile suclamalarindan ve zaten kendi asisi ile hem cok zengin hem cok meshur oldugundan ve artik ispatlamasi gereken bir konu olmadiginden, geziye ilgi gostermemisti.

Sabin bu gezi ile koklerine geri donuyordu. Onceleri Imparatorluk Rusya sina, sonra Sovyetler Birligine bagli bir Polonya sehri olan Biolystok’ta 1906 da dogmustu. 1921’de Amerika’ya gocmen olarak gittikten sonra hemen Ingilizce yi ve Amerikan yasamini ogrenmisti. 1931’de New York Universitesindeki Tip Egitiminin’den sonra, New York, Londra ve en son Cincinnati’de arastirmaci olarak calisti.

Bu arastirmalarinda, Polio virusunun yaptigi hastalik, felc ve ensefalitler uzerinde calisti. Bu arastirmalarinda, Polio arastirmalarinin babasi kabul edilen Simon Flexner’in iddia ettigi gibi , Polio viruslerin vucuda giris yolunun, burundan solunum ile degil, agiz yolu ile oldugunu ispatladi.

Sabin Rusya’da pek cok gucluklerle karsilasti. Lisan problemi yaninda, her iki ulke casuslari tarafindan devamli takip edilyor ve attigi her adim rapor ediliyordu. Sabin, bu calisma ortaminda, is ve hatta yakin sahsi arkadasliklar edindi. Bunlarin arasinda en verimli arkadasi Chumakov”du
Chumakov’un gecmiside Sabin’in gecmisine uyuyordu. 1990’da Kafkaslarda, mutevazi bir ailede dogmus ve yetismisti. Babasi ordu veterineri idi. Annesi okuma-yazmayi, 70 li yaslarinda ogrenmisti.

Chumakov ve Sabin, gerek onceki calismalarinda, gerek bu calismalar esnasinda “aptallardan” cok cekmislerdi. Ortak kanaatleri, her iki tarafta da aptallarin oldugu idi.
Diger Rus virologlar, Salk’in “őlű asisini” denemislerdi. Fakat, Chumakov daha basit, daha ucuz, daha etkili olan Sabin’in canli asisini tercih ediyordu. Olu asi sadece kanda bagisiklik saglarken canli Sabin asisi, barsak cidarinda bagisikligi baslatiyordu. Ayrica canli asi diski ile etrafa saciliyor ve bulastigi , asi olmamis sahislari da asili hale getiriyordu. Buna ragmen, Rusya Saglik Bakanligi calismalarin baslatilabilmesi icin gerekli izinleri vermiyordu.

Sovyetler Birliginde, butun kurumlarin ustunde olan bir kurum daha vardi. O zamanlar, “Presidium of the Central Committe” diye anilan Politburo, bir grup Kominist Parti uyelerinden mutesekkildi ve basinda Anastas Mikoyan vardi. Mikoyan ayrica, “Politburo’nun Halk Sagligin’dan” mesul uyesi idi. Chumakov ve Mikoyan cok yakin arkadastilar ve Chumakov’un bir telefonu ile butun musadeler alinmisti.

1959’da, Chumakov Sabin’in asisini butun Rusya’daki 10 milyon cocuga uyguladi. Asilama icin sadece hastaneler ve klinikler degil, okullar, kresler ve butun toplu calisma alanlari kullanildi. Birkac ay icinde, 20 yasin altindaki butun cocuklar asilanmislardi. Zamanla da Rusya ve Peyk ulkelerdeki 100 milyonun’un tamami asilanmisti. 1 sene icinde; WHO her iki asininda guvenli ve etkili olduklarini ilan etti.

Butun bu basarilara ragmen, Bati dunyasinda bu asiya hala suphe ile bakanlar ilim adamlari vardi. Butun bu aleyhte goruslere ragmen canli asi, butun dunyada kabul gordu. 1962’de Amerika’da lisans alan bu asi o zamandan beri kullanilmaktadir.

1972’de Sabin, asi viruslerini WHO’ya bagisladi. Sadece bir sarti vardi, asi en fakir ulkelere bile gonderilecekti. Bugun Polio sadece , Pakistan, Afganistan ve Nijerya‘da bir tehdit olabilmektedir.

Bir gun Polio’nun dunyadan kőkű kazinabilirse, bunu Sabin ve Chumakov’un imkansiz gorulen isbirligine borcluyuz.

“ Birth of A Cold War Vaccine: William Swanson. Scientific American. April 2012 sayfa: 56-59”

Cok sorulan sualler:
1- Sabin’in asisi; bagisikligi barsak cidarinda baslatiyor, Salk’ta oldugu gibi kanda degil.

2- Sabin’in “canli asisi” kaka ile de disari atildigindan, asilanan sahislar, hayatlari boyunca bir sekilde bu asi virusunu takrar aliyorlar ve tekrar asi olmuslar gibi bagisikliklari yuksek kaliyor.
3- Salk asisi; sadece yapilan sahista bagisiklik yapiyor ve ileri yaslarda zaten; “Dogal bagisiklik” gelistigi icin, ileri yaslarda asi olmalarina ( esasinda bu her iki asi icinde gecerlidir) gerek kalmiyor. Adi ustunde; Cocuk felci…
4- Evet, bugun Salk asisi; 5’li karmalarin icinde var. Ayrica; tek “Igne olarak” satilmiyor, bulunmuyor.
5- Bir ulkede cocuk felci tamamen kontrol altina alindiginda ( eradike edildiginde), Sabin (canli asi) yerine (Salk) asisi ile devam ediliyor.
Bizde, cocuk felci “eradike” edildigi halde, sinirlarimiz ve “belali komsularimiz” yuzunden, arada bir kampayalarla, agizdan, Sabin (canli) asisi verilmektedir. Bunlarin, zaten asili olan sahsa bir faydasi olmasa da, “Sosyal yonden” bir salgin baslamamasi icin, topluma buyuk faydasi vardir. Bir ulkenin lagimlarinda “Canli Asi virusleri” varsa, hastalik yapici “Vahsi tip” Cocuk felci virusleri yasayamaz.

 

Dr. Kadir Tugcu

Arizona, USA

DÜŞÜNCELERİNİ YAZ, SESİNİ DUYUR

Lütfen Yorumunuzu yazınız
Adınız